خانه » ویژه » درمان مشکلات طبی هنگام پرواز

درمان مشکلات طبی هنگام پرواز

سالانه نزديک به دو ميليارد نفر با هواپيما مسافرت مي کنند. دست اندرکاران مسايل سلامت جامعه و مسافران بايد از خطرات بالقوه مربوط به پرواز با هواپيما براي سلامت انسان آگاه باشند. تغييرات محيطي و فيزيولوژيک که طي پرواز ايجاد مي‌شود مي‌تواند منجر به هيپوکسي و اتساع گازي (gas expansion) شود که موجب تشديد بيماري هاي مزمن يا بروز اورژانس‌هاي طبي در هنگام پرواز شود. ارتباط بين ترومبوفلبيت و پروازهاي طولاني مدت، قرارگيري در برابر پرتوهاي کيهاني، تاخير پروازي (jet lag) و کيفيت هواي داخل کابين از موارد نگران کننده مرتبط با مسافرت‌هاي هوايي است. اورژانس‌هاي طبي در طول پرواز به شدت شايع هستند؛ زيرا تعداد افراد داراي سابقه بيماري‌هاي مزمن که مسافرت هوايي را انتخاب مي‌کنند، رو به افزايش است. هم اکنون امکاناتي نظير جعبه کمک‌هاي اوليه و پيشرفته، دفيبريلاتورهاي خارجي خودکار و امکان برقراري تماس با تيم پزشکي از داخل هواپيما به منظور راهنمايي، براي کمک به خدمه پرواز و پزشکان داوطلب در مواقع اورژانس هوايي در داخل هواپيما فراهم است…

مقدمه درمان مشکلات طبی هنگام پرواز

آمادگي و سلامت براي پروازهاي هوايي يک مساله مهم است؛ چرا که بسياري از مسافران از مشکلات پزشکي که به دنبال پرواز حاصل مي‌شود، بي‌اطلاعند. نزديک به 2 ميليارد نفر هر ساله با هواپيما سفر مي‌کنند و اکنون پزشکان برآنند که افرادي كه مسافرت‌هاي هوايي برايشان خطرآفرين است را شناسايي کرده و به آنان مشاوره دهند. بيش از 95 از افراد مبتلا به مشکلات سلامتي که از طريق هوايي سفر مي‌کنند تمايل دارند تا اطلاعات طبي بيشتري از پزشکان خود دريافت کنند. همچنين، سن مسافران رو به افزايش است و هواپيماهاي قاره پيما (مانند ايرباس A380 و بويينگ 777LR) امروزه قادرند تا پروازهايي به مدت 20-18 ساعت را انجام دهند؛ بنابراين، تعداد رو به رشد مسافراني که بيماري‌هاي زمينه‌اي دارند ممکن است با تغييرات محيطي و فيزيولوژيک گوناگوني در ارتباط با پرواز مواجه شوند. در اين مقاله، مسايل سلامتي مربوط به پرواز مورد بررسي قرار مي گيرد.

فشار کابين هواپيما

url

فشار کابين به روش‌هاي گوناگون روي سلامتي مسافران تاثير دارد که عبارتند از: هيپوکسي ناشي از کاهش فشار که افراد داراي سابقه قبلي مشکلات تنفسي و نارسايي قلبي را گرفتار مي‌کند و اتساع گاز داخل حفره‌هاي بدن و وسايل پزشکي داخل بدن.

با وجود اينکه پروازهاي عادي معمولا در ارتفاع 12498-7010 متر بالاي سطح دريا انجام مي‌شوند، کابين مسافران در حد ارتفاع 2438-1524 تحت فشار قرار مي‌گيرد. بيشتر سازمان‌هاي کنترل‌کننده عنوان مي‌کنند که فشار کابين نبايد از ارتفاع 2438 بيشتر شود. بيشتر افراد سالم اين فشار را تحمل مي‌کنند. با اين همه، يک مطالعه روي داوطلبان بزرگسال که يک پرواز 20 ساعته براي آنان بازسازي شده بود نشان مي‌دهد که گزارش شکايات مرتبط به بيماري ارتفاع (ضعف، سردرد، احساس سبکي سر و تهوع) با بالاتر رفتن ارتفاع افزايش يافته و در ارتفاع 2438 متري به اوج مي‌رسد و بيشتر علايم 9-3 ساعت پس از آزمايش به وجود آمدند. افزايش فشار کابين در حد ارتفاع 2438 متري فشار اتمسفري کابين را کاهش داده و منجر به کاهش متعاقب فشار نسبي اکسيژن شرياني (PaO2) از 95 ميلي‌متر جيوه به 60 ميلي‌متر جيوه در حداکثر ارتفاع 2438 متري هواپيما مي‌شود. در مسافران سالم، اين فشارها منجر به 4-3 کاهش در غلظت اکسي‌هموگلوبين سيستميک مي‌شود (مقدار PaO2 مربوطه در داخل بخش صاف منحني انفکاک اکسيژن- هموگلوبين باقي مي‌ماند) (شکل1). با اين همه، در بسياري از مسافران که از قبل به بيماري‌هاي قلبي، ريوي و خوني دچار هستند، PaO2 پايه کاهش يافته و در نتيجه کاهش فشار کابين هواپيما منجر به کاهش بيشتر غلظت اکسيژن مي‌شود که خود با افزايش دفعات پرواز بيشتر کاهش مي‌يابد. کاهش غلظت اکسيژن مي‌تواند موجب تشديد وضعيت‌هاي طبي شود. براي مثال، يک مطالعه مشاهده‌اي آينده‌نگر جديد نشان مي دهد که 18 از مسافران مبتلا به بيماري انسدادي مزمن ريه، در هنگام پرواز دست کم به يک حمله تنفسي خفيف دچار مي شوند. روش‌هاي متعددي براي ارزيابي نياز به مصرف اکسيژن در هنگام پرواز وجود دارد (کادر 1). مکمل اکسيژن براي مسافراني که غلظت اشباع اکسيژن آنها در حد 92 يا کمتر است (Pa O2 ? 67mmHg) يا انتظار مي‌رود PaO2 آنها در طول پرواز به کمتر از 55-50 ميلي‌متر جيوه برسد توصيه مي‌شود. دستورالعمل‌هاي انجمن قفسه سينه بريتانيا (BTS) انجام آزمون چالش هيپوکسي را براي افراد داراي غلظت اشباع اکسيژن در حال استراحت برابر با 95-92 در سطح دريا پيشنهاد مي‌کند که عوامل خطر ديگري نظير هيپرکاپنه يا اسپيرومتري غيرطبيعي دارند. راهکارهاي انجمن پزشکي هوا- فضا (AsMa) اندازه‌گيري مقدار گازهاي خون در سطح دريا يا آزمون سنجش عملکرد ريه به همراه آزمون چالش هيپوکسي را به عنوان استاندارد طلايي مطرح مي‌کند و توصيه مي‌کند تا در افرادي که PaO2 در سطح دريا 70 ميلي‌متر جيوه يا کمتر است يا انتظار ميرود PaO2 در هنگام پرواز به 55 ميلي‌متر جيوه يا کمتر برسد، اکسيژن کمکي هنگام پرواز مورد استفاده قرار گيرد. با اين همه، برخي از شواهد نشان مي دهند که اين راهکارها ممکن است به بازبيني نياز داشته باشند چرا که معادلات پيش‌بيني‌کننده اغلب ميزان PaO2 را با دقت برآورد نمي‌کنند. به علاوه، بررسي‌هاي جديد نشان داده است که براي شناسايي افراد در معرض آسيب، غلظت اشباع اوليه اکسيژن در سطح دريا در شرايط کاهش به ميزان کمتر از 90 در آزمون چالش هيپوکسي در آزمايشگاه يا پروازهاي عادي، از قدرت کمي برخوردار است. هيچ مطالعه‌اي که قادر به ارزيابي افراد مبتلا به نارسايي قلبي در حين پروازهاي عادي باشد، وجود ندارد. با اين همه، چند مطالعه کوچک نشان داده‌اند که افراد مبتلا به نارسايي قلبي مزمن ارتفاع 3000-2500 را تحمل مي‌کنند. راهکارهاي BTS يا AmSa بايد در بيماران مبتلا به نارسايي قلبي که تصميم به مسافرت هوايي دارند به اجرا در آيد.

برخی از گروه‌های ورزشی مانند کوهنوردان و یا گروه های نظامی ممکن است مجبور باشند برای دوره‌های کوتاه یا بلندمدت در ارتفاعات به سر برند و با کمبود اکسیژن، سرمای هوا و خستگی مفرط ناشی از فعالیت زیاد، دست و پنجه نرم کنند. برای موفقیت و رسیدن به هدف، عوامل مهم از پیش تعیین شده شامل: آموزش، مهارت و تجهیزات مناسب می‌باشد، ولی رژیم غذایی نیز در سلامتی و تامین شرایط فیزیکی مناسب و هوشیاری جسمی و روحی اهمیت بسیاری دارد. در این بخش می‌خواهیم به مشکلات تغذیه‌ای موجود در ارتفاعات بپردازیم و راه‌حل‌های مناسبی جهت مقابله با آنها ارائه دهیم.

مشکلات تغذیه ای در ارتفاعات

a

کاهش وزن

اولین و مهم‌ترین مشکل تغذیه‌ای موجود، کاهش وزن می‌باشد. به دلیل هیپوکسمی(کاهش اکسیژن) اشتها کم شده و به دنبال آن وزن(هم از توده عضلانی و هم از توده چربی) کاهش می‌یابد. کاهش چربی عایق، تحمل بدن را در برابر سرما پایین آورده و با خستگی و کاهش قدرت عملکرد جسمانی و روانی همراه است. وقتی ارتفاع تا ۱۰ درصد بالاتر از سطح دریا باشد نیاز به انرژی افزایش می‌یابد و وقتی با سرمای هوا، فعالیت زیاد و شرایط نامساعد محیطی همراه شود، این نیاز تا ۵۰۰۰ کیلو کالری در روز نیز می‌رسد.

طی هفت روز اول اقامت در ارتفاعات ممکن است مشکلی به نام “سندرم حاد کوه (Acute MountainSyndrome: AMS)”  رخ دهد که علائم آن عبارت است از: سردرد، بی‌خوابی، تهوع و کاهش اشتها. در این حالت نباید افراد را مجبور به خوردن کرد، ولی نباید اجازه هم داد که به مدت طولانی بدون غذا باقی بمانند، زیرا گرسنگی طولانی، بدن را به سمت کم ‌اشتهایی و کاهش وزن پیش می‌برد. در این حالت باید از میان وعده‌های کم چرب و شیرین در حجم کم و دفعات زیاد(به‌طور تقریبی هر دو ساعت یک بار) استفاده کرد. در ارتفاعات شیرینی شکر کمتر است، پس غذا‌هایی که در سطح دریا خیلی شیرین می‌باشند در ارتفاعات مناسب هستند.

با افزایش ارتفاع، کاهش اشتها شدیدتر و مزه‌ها کمتر حس می‌شوند و علاقه به برخی غذاها نیز تغییر می کند. علاوه بر آن، نداشتن فرصت کافی برای آماده کردن و خوردن غذا این مشکل را دو چندان می‌کند. به ازای هر ۱۵۰۰ متری که بالاتر می‌رویم، مشکل پیچیده‌تر می‌شود، زیرا به علت کاهش نقطه جوش آب، زمان لازم برای طبخ غذا دو برابر می‌گردد و به علت سرما و رقیق شدن هوا، غذاها زودتر سرد می‌شوند.

برای غلبه بر این مشکلات لازم است افراد انرژی کافی(حدود ۴۵۰۰ کیلوکالری) را از طریق وعده‌های اصلی و میان وعده‌های مناسب دریافت کنند. تهیه دست کم یک وعده‌ غذای گرم و گروهی و در صورت امکان متنوع، می‌تواند در دستیابی به این هدف کمک شایانی نماید.

دریافت کم کربوهیدرات:

یکی دیگر از مشکلات تغذیه‌ای در ارتفاعات، استفاده ناکافی از کربوهیدرات در رژیم غذایی است. از آنجایی که غذاهای پر کربوهیدرات به تنهایی خوشمزه نیستند، افراد علاقه‌ای به مصرف آن ها ندارند.

بهترین منبع انرژی در ارتفاعات کربوهیدرات است، زیرا باعث بازسازی ذخایر گلیکوژن شده و مانع مصرف پروتئین به عنوان منبع انرژی می‌شود. همچنین برای متابولیسم به انرژی کمتری احتیاج دارد. یک رژیم پر کربوهیدرات، عملکرد جسمانی و روانی را بهبود می‌بخشد و از شدت AMS می‌کاهد. یک رژیم کم کربوهیدرات، قند خون را کاهش داده و منجر به گیجی، منگی و عدم تعادل می‌شود که وقتی با کمبود اکسیژن همراه شود، خطرناک خواهد بود. رژیم مناسب در ارتفاعات باید دست کم  ۴۰۰ گرم کربوهیدرات داشته باشد که حدود ۷۰- ۶۰ درصد کل انرژی روزانه را در بر می‌گیرد.

برای تامین این مقدار کربوهیدرات می‌توان از غذاهای پرکربوهیدرات زود هضم مثل غلات صبحانه، نوشیدنی‌ها و آب میوه‌های شیرین، میوه‌های تازه خشک یا کمپوت شده، سیب‌زمینی، برنج ، رشته‌ها، کیک‌ها، نان و انواع بیسکوئیت‌ها استفاده کرد. نوشیدنی‌های کربوهیدراتی معمولا بهتر تحمل شده و آب و الکترولیت‌های مورد نیاز را تامین می‌کنند. عدم تحمل غذاهای جامد به‌طور معمولی طی ۳-۲ روز اول اقامت در ارتفاعات همراه با اوج AMS به وجود می‌آید.

در صورت امکان، میان وعده‌های چرب از برنامه‌ غذایی حذف شود، زیرا به خوبی قابل تحمل نیستند، ولی اگر افراد توانستند خود را با آن تطبیق دهند، استفاده از آن ها مشکلی ندارد.

البته استفاده از مقادیر بالای کربوهیدرات نباید باعث شود که پروتئین کافی به بدن نرسد، در عین حال استفاده از پروتئین زیاد(مثل مکمل‌‌های پروتئینی) می‌تواند باعث پر ادراری و کم آبی بدن شوند. همچنین برای متابولیسم پروتئین اکسیژن بیشتری نیاز است.

دهیدراتاسیون:

به دلایل زیر نیاز به مایعات در ارتفاعات افزایش می‌یابد:

– افزایش دفع آب از ریه‌ها به علت افزایش تهویه سرما از ریه و خشکی هوا

– افزایش ادار ناشی از سرما

– اسهال و تهوع ناشی از AMS

– “ژیاردیا” که انگل گوارشی است و به وفور در نواحی مرتفع یافت شده و باعث اسهال می‌گردد.

– اگر به علت کمبود آب، از توده‌های یخی استفاده شود، منیزیم موجود در آن ها اثر ملین دارد.

– در مناطق مرتفع، حمل آب مشکل بوده و به دست آوردن آب سالم و قابل شرب سخت است.

این مشکلات وقتی پیچیده‌تر می‌شود که با از دست دادن آب، احساس تشنگی کم شده و به تدریج از بین می‌رود و افراد تمایلی به نوشیدن آب ندارند.

برای پیشگیری از دهیدراتاسیون(کم آبی بدن) بهتر است یک برنامه منظم و زمان‌بندی شده برای نوشیدن آب و مایعات وجود داشته باشد: مثلا هر سه ساعت یک بار، حداقل نیم‌ لیتر آب نوشیده شود. در مواقعی که حالت تهوع وجود دارد، نوشیدن جرعه‌های کوچک آب قابل تحمل تر هستند. برای این منظور بهتر است مقادیر متنوعی از نوشیدنی‌های مختلف را کهکافئین نداشته باشند تهیه کنید، زیرا کافئین مدر است(یعنی باعث افزایش دفع ادرار می شود). کاکائو گزینه مناسبی می‌باشد، زیرا کربوهیدرات بالا و کافئین کمی دارد. البته در کسانی که عادت به استفاده از دوزهای بالای کافئین دارند، ممکن است قطع ناگهانی آن، باعث سردرد و بی‌خوابی گردد. نوشیدنی‌های پیشنهادی دیگر عبارت‌اند از: آب میوه‌ها،نوشیدنی‌های ورزشی و سوپ‌های آماده. همچنین افراد باید به طور مرتب رنگ و مقدار ادرار خود را از نظر وجود علائم کم‌آبی چک کنند(ادرارکم و پُر رنگ می‌تواند علامتی از کم آبی باشد). در این حالت استفاده از غذاهای کمی شور می‌تواند مفید باشد.

مشکلات گوارشی:

خوردن آب و غذای آلوده ممکن است باعث اسهال معمولی تا شدید گردد. همچنین هیپوکسمی موجود در ارتفاعات، عملکرد مجرای‌ گوارشی را آهسته کرده و منجر به یبوست می‌شود. مشکل رایج دیگر، گازهای گوارشی است که می‌تواند ناشی از غذاهای خشک پرکربوهیدرات باشد. برای اجتناب از این مشکلات بهتر است غذا به سه وعده‌ غذای اصلی و سه میان وعده تقسیم شود. اطمینان حاصل کنید که همه غذای مورد استفاده کاملا بهداشتی باشد، به‌خصوص این امر در مورد آب بسیار اهمیت دارد. اگر از آب چشمه‌ها و یخ‌ها استفاده می‌شود، حتما باید آنها را جوشاند و سپس مورد استفاده قرار داد.

استفاده از ضدعفونی کننده‌های کلریدی و یُدی هم مناسب می‌باشد. اضافه کردن ویتامین C به آبی که قبلا به آن یُد اضافه شده، بو و مزه یُد را به‌طور کامل از بین می‌برد. البته ابتدا حدود ۳۰- ۲۰ دقیقه صبر کنید تا  یُد اثر کند و سپس مقدار کمی (حدود ۵۰ میلی گرم) ویتامین  C به آن اضافه کنید.

درباره ی زهرا اقبال پور

زهرا اقبال پور
مدیر عامل وعضو هیئت مدیره

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *